اسناد هیئت - جریان‌شناسی سلفی‌گری معاصر در جهان اسلام

تاریخ و اندیشه: رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب در کارگاه جریان‌شناسی سلفی‌گری معاصر در جهان اسلام، به تیین جریان‌های تکفیری معاصر و راهبرد شیعه در مقابله با این جریانات پرداخت.

تاریخ و اندیشه: کارگاه «جریان‌شناسی سلفی‌گری معاصر در جهان اسلام» امروز پنج‌شنبه ۱۶ بهمن در سازمان مرکزی دانشگاه شهید چمران اهواز با حضور اساتید و اعضای هیئت علمی این دانشگاه برگزار شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی فرمانیان، رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب و همچنین دبیر کنگره علمی جریانات تکفیری در قم در این کارگاه گفت: امروز شش جریان سلفی در جهان اسلام وجود دارد که از میان آنها چهار جریان مهم و تأثیرگذار است.

وی با بیان اینکه برای فهم بهتر تفکر تکفیری‌ها باید تفکر سلفی‌ها را شناخت، اظهار کرد: دین مجموعه‌ای از اعتقادات، احکام و اخلاق است که پیامبر(ص) از سوی خداوند برای جهانیان به ارمغان آورده است. از اختلافات مسلمانان در مباحث اعتقادی، مذاهب کلامی به وجود آمد به گونه‌ای که امروز ۲۰ مذهب کلامی و اعتقادی میان مسلمانان وجود دارد. اختلاف در مباحث احکام باعث ایجاد مذاهب فقهی شد و امروز ۱۰ فرقه فقهی در جهان اسلام وجود دارند. همچنین اختلافات مسلمانان در اخلاق و عرفان عملی نیز موجب به وجود آمدن طرق صوفی شد؛ به گونهای که ۱۰۰ طریقت صوفی در جهان اسلام داریم.

رئیس مؤسسه مطالعات بنیان دین ادامه داد: امروز و بر اساس آمار رسمی در جهان اسلام یک میلیارد و ۳۷۳ میلیون نفر جمعیت داریم که از این تعداد حدود یک میلیارد و یکصد میلیون سنی و حدود ۲۵۰ میلیون شیعه در جهان داریم.

به گفته وی اهل سنت از یکی از این سه تفکر کلامی اشعری، ماتریدیه و اهل حدیث پیروی میکنند. تفکر اشعری بیشترین تعداد پیروان را از میان اهلسنت دارد. در حال حاضر ۴۵۰ میلیون اشعری در جهان اسلام داریم. این تفکر به شدت مخالف سلفی‌ها و وهابی‌ها است و سلفیها نیز مخالف اشاعره هستند. اکثر شافعیان و مالکیان جهان اشعری مسلک هستند.

رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب در خصوص ماتریدیه فرقه دیگر اهل سنت گفت: این فرقه طرفداران امام ابومنصور ماتریدی هستند که هزار سال قدمت دارد. اکثر حنفیها طرفدار این فرقه هستند و می‌توانیم بگوییم ۵۰۰ میلیون ماتریدی در جهان اسلام وجود دارند. اینها نیز مخالف سلفیت و وهابیت هستند. وهابی‌ها نیز در مقابل آنها را رد می‌کنند. طیف دیگر تفکر اهل سنت در طول تاریخ اهل حدیث هستند که مخالف عقلگرایی، ضد تأویل و ظاهرگرا هستند. این گروه پیش‌قراول و پتانسیل فکری وهابیت هستند و وهابیت از دل این گروه بیرون آمد.

فرمانیان با بیان اینکه امروز ۲۵۰ میلیون سلفی در جهان اسلام پیدا شده‌اند، گفت: تکفیری‌ها از دل این سلفی‌ها به وجود آمدند که خود را مسلمان و دیگران را کافر می‌دانند. اینها به صورت پراکنده امروز در جهان اسلام حضور دارند.

این پژوهشگر با اشاره به اینکه از ۸۰۰ میلیون اشعری ماتریدی، حدود ۵۰۰ میلیون آنها صوفی هستند، در بیان علت گرایش اهل سنت به طرق صوفیه گفت: در تفکر شیعه هیچ‌گاه تصوف جایی نداشته است و این به دلیل شیوه و اخلاق اهل‌بیت(ع) است. شیوه بزرگان اهل سنت تند و خاص بود. مخصوصاً بنی‌امیه تأثیر عظیمی در تفکرات اهل سنت گذاشتند. تصوف آمد تا یک رویکرد اخلاقی به فکر اهل سنت ببخشد و آن را اصلاح کند. در حالیکه ما در طول تاریخ هیچ جریان تند تکفیری شیعه نداشتیم و این به دلیل فضایی است که اهل‌بیت ایجاد کردند.

رئیس مؤسسه مطالعات بنیان دین خاطرنشان کرد: در حال حاضر ۵۰۰ میلیون صوفی داریم که پتانسیل خوبی برابر وهابیت به شمار می‌روند و وهابیت آنها را به طریق اولی مشرک می‌داند چرا که قائل به توسل و شفاعت و استغاثه به اولیای الهی است و گاه بیشتر از شیعه این تفکرات را عملیاتی می‌کنند و گاه شیعه نیز آنها را نمی‌پذیرد. بنابراین یک ظرفیت ۸۰۰ میلیونی در میان اهل سنت و یک ظرفیت ۵۰۰ میلیونی از صوفیه داریم که مخالف وهابیت هستند.

فرمانیان در بخش دیگری از سخنان خود گفت: علاوه بر ۴ مذهب فقهی اهل سنت(شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی) متأسفانه گروه جدیدی به وجود آمده است که تقلید را حرام می‌داند و معتقد است خود باید با استناد به کتاب و سنت اجتهاد کنیم. بسیاری از جریان‌های اهل سنت با این گروه مخالف هستند.

زمینه‌های ایجاد تفکر سلفی در جهان اسلام

این پژوهشگر در ادامه در خصوص زمینه‌های ایجاد تفکر سلفی در جهان اسلام گفت: این تفکر از فردی به نام ابن تیمیه در قرن هشتم که از اصحاب حدیث و حنبلی مذهب بود به وجود آمد. سلف نزد اهل سنت به معنی صحابه و تابعین است. از این رو عنوانی بسیار مقدسی به شمار می‌رود. ابن تیمیه اعلام کرد که تفکرات اصحاب حدیث همان تفکر سلف است. وی علاوه بر این ادعا دو مبنای دیگر معناشناختی نیز ایجاد کرد که یکی توسعه در مفهوم عبادت بود و دیگری تغییر مفهوم اجتهاد بود.

رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب توضیح داد: این تیمیه عبادت را نهایت ذلت و محبت معنا کرد که ویژه خداست و آن را نسبت به دیگران شرک اعلام کرد. از این رو همه مصادیق احترام به اولیای الهی از نظر او مصداق شرک معرفی شدند. ابن‌تیمیه در حالی این تفکر را به سلف نسبت داد که تا قرن ۸ هیچ کدام از این تفکرات در کتب اعتقادی اهل سنت وجود ندارد.

فرمانیان افزود: دیگر کار ابن‌تیمیه تغییر در مفهوم اجتهاد بود. به اعتقاد اهل سنت پس از ۴ مذهب فقهی شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی مجتهد مطلق در جهان اسلام وجود ندارد. ابن‌تیمیه این تفکر را نقد و تقلید از این چهار فرقه را حرام اعلام کرد و معتقد بود هر کس خود باید به سراغ کتاب و سنت برود و اجتهاد کند. بر اساس این تفکر افرادی پیدا شدند که در جهان اسلام خود را مجتهد می‌دانستند.

وی ادامه داد: پس از ابن‌تیمیه، تفکر او به محاق رفت و اهل‌سنت در طول ۴ قرن پس از وی کتب متعددی در نقد آراء او نوشتند. تا اینکه در قرن ۱۲ محمدبن عبدالوهاب ظهور می‌کند و رشد جریان سلفی مجدد آغاز می‌شود. محمدبن عبدالوهاب تحت تأثیر تفکرات ابن‌تیمیه قرار می‌گیرد و با افراط بیشتر آنها را در منطقه نجد گسترش می‌دهد. وی در سال ۱۱۶۰ قمری با محمدبن سعود رهبر سیاسی عربستان قراردادی منعقد ‌کرد که بر اساس آن او رهبری مذهبی و محمدبن سعود رهبری سیاسی عربستان را بر عهده گرفت و این قرارداد از ۲۰۰ سال گذشته تاکنون باقی ماند.

رئیس مؤسسه مطالعات بنیان دین با اشاره به مقابله جهان اسلام با جنایات آل سعود و آل شیخ در آن زمان گفت: پس از آن امپراتوری عثمان به ابراهیم پاشای مصر نامهای نوشت و وهابی‌ها را قلع و قمع کرد و تفکر وهابیت در سال ۱۲۳۵ به محاق رفت. در سال ۱۳۱۹ با حمایت انگلیس از یک جوان آل سعود(عبدالعزیز) این تفکر مجدداً در نجد احیاء شد. در سال ۱۳۴۳ قمری پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراطوری عثمانی، با تحریک انگلیس، عبدالعزیز به مکه و مدینه حمله کرد و همه بناها و قبه‌های مذهبی را به این توجیه که مصداق شرک است، از بین برد.

فرمانیان ادامه داد: پس از جنگ جهانی دوم، انگلیس تضعیف شد و کم‌کم آمریکا جای آن را می‌گیرد و با کشف چاه‌‌های نفت در عربستان قراردادهای ۷۰ و ۱۰۰ ساله با عدبالعزیز بستند که تاکنون پابرجاست. پس از عبدالعزیز پسرش عبدالله پادشاه شد و پس از وی در حال حاضر سلمان بن عبدالعزیز در رأس کار است.

چگونگی پیدایش داعش

این پژوهشگر در ادامه در خصوص چگونگی پیدایش داعش گفت: این فرقه تحت تفکر ابن‌تیمیه هستند. پس از حمله آمریکا به عراق، یک سلفی جهادی به نام الزرقاوی یک گروه جهادی تأسیس کرد با بن‌لادن بیعت کرد و گروه القاعده فی‌البلاد الرادفین را به وجود آورد. به اعتقاد او شیعه دشمن اصلی اسلام است. او کتابی نوشت و در آن تلاش کرد انحرافات شیعه را نشان دهد. به اعتقاد این گروه شیعه و آمریکا برای از بین بردن اسلام هم‌دست هستند، پس ما باید جلوی شیعیان بایستیم.

فرمانیان ادامه داد: پس از الزرقاوی، ابوعمرالبغدادی دولت اسلامی در عراق را تأسیس کرد. او نیز در بیانیه‌ای شیعه را دشمن اصلی خود معرفی و کشتن آنها را جایز اعلام کرد. پس از کشته شدن وی در حمله آمریکایی‌ها به مواضع القاعده در عراق، ابوبکر البغدادی جایگزین وی شد. او رئیس دولت اسلامی عراق معرفی شد و با وقوع جنگ در سوریه و فتوای ایمن الظواهری رهبر القاعده وارد سوریه شد. شاخه‌ای از القاعده به نام جبهه‌النصره همزمان در سوریه نیز تأسیس شد که با ایجاد اختلاف بین این جبهه و ابوبکر بغدادی، رهبر القاعده(ایمن الظواهری) اعلام کرد محمد جولائی رهبری گروه را در سوریه به دست بگیرد. ابوبکر بغدادی از این دستور سرپیچی کرد و دولت اسلامی عراق و شام را به وجود آورد و این چنین داعش به وجود آمد.

بازگشت داعش به عراق

رئیس مؤسسه مطالعات بنیان دین اظهار کرد: پس از انتخابات عراق و پیروزی نوری المالکی، بعثی‌ها، اهل سنت و برخی از شیعیان با انتخاب وی مخالفت کردند. این مخالفت زمینه‌ساز سوءاستفاده‌ بعثی‌ها و داعش از این فرصت شد. پس از آن داعش موصل را با ۲۰۰۰ نفر تصرف کرد و به سمت بغداد آمد. شیعیان بغداد در مقابل آنها ایستادند و از نفوذ آنها جلوگیری کردند، سپس به طرف کردها و ایزدیها رفته و به آنها حمله کردند.

وی ادامه داد: ادعای خلافت ابوبکر بغدادی در رمضان امسال اتفاق افتاد. برخی از گروه‌های جهادی مثل انصار بیت‌المقدس، قاعده مغرب، شاخه انصارالسنة در شمال آفریقا چون دنبال حکومت اسلامی بودند به داعش پیوستند. ابومحمد مقدسی، ابوقتاده فلسطینی، آل‌شیخ مفتی عربستان، یوسف قرضاوی و عدنان عرعور نیز با داعش مخالفت کردند. از آنجا که خلیفه نزد اهل سنت کسی است که باید حرمین را داشته باشد وقتی ادعای خلافت از سوی ابوبکر بغدادی مطرح شد عربستان با این ادعا مخالفت کرد و مفتی سعودیه نیز پیوستن به داعش را حرام اعلام کرد.

فرمانیان گفت: در حال حاضر ۵۰ درصد عراق و ۵۰ درصد سوریه در اختیار داعش است و ۷ میلیون نفر نیز زیر دست آنها هستند. این فضا گرچه موجب هراس عربستان است اما عربستان مشکلی با باقی‌ماندن آنها ندارد چراکه شیعه را به چالش می‌کشاند.

رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه، از فروپاشی امپراطوری عثمانی و عدم امید به بازگشت خلاقت اسلامی، تأسیس اسرائیل در قلب جهان اسلام، حضور آمریکا و انگلیس در منطقه، حاکمان سکولار، پان عربیسم و چپ گرا در مناطق اسلامی، قدرت یابی شیعه و گسترش تفکر آن به عنوان فکر رقیب و ... به عنوان زمینه‌های سیاسی به وجود آمدن داعش یاد کرد.

راهبرد شیعه برابر داعش

وی در پایان در خصوص راهبرد شیعه برابر داعش گفت: راهبرد ما مقابل داعش همان راهبرد امام علی(ع) برابر خوارج است به این معنا که اگر با ما کاری ندارند، با آنها کاری نداریم، اگر با ما بجنگند از خود دفاع می‌کنیم و اگر با دشمنان بجنگند آنها را همراهی می‌کنیم.