تعزیه، هنر وقفی ایران و میراث جاویدانی از قلمرو آیین و ایمان

جابر عناصری*

14 مهر 1393 ساعت 11:41

تاریخ و اندیشه: اما تعزیه، فقط نمایش مصیبت نیست؛ بلکه نیایشی است در خور بزرگواران و آنان که نقد «جان» وقف کردند و خیرات باقیاتی جز طریق وصول به حقیقت بر جای نگذاشتند.

تاریخ و اندیشه:

ز دوستان و محبان سیدالشهدا
به دستیاری هر کس شدست تکیه به پا

اگر شکوفایی و والایی هنر در قیام ظهوری و معراج عاشقانة هنرمندان در نظر گرفته شود و ارج و شأنی از قیامت قامت هنر مردمی در رَفِ‌چینی خانة دل اهل نظر اتراق کرده باشد و پرده‌دار حقیقت، غبار ریا و تکلف و تصنع از رخسار هنر اصیل برگیرد، آنگاه به حق‌الیقین خواهیم رسید و توصیف جانبازی هنرمندانة عاشقان راه حق را «شبیه‌خوانی» خواهیم خواند و تعزیه را کامل‌ترین هنری خواهیم دانست که هم از دیدگاه زیبایی‌شناسی و هم از منظر انس و الفت با مردم عادی، هزار مهلکه و معرکة چشمگیر عیان می‌سازد و بی‌ریا و صرفاً با اتکا به وفا و صفا و نقش شهدا در صحنة لم یزلی آزمونِ «اَلَستُ بربکم؟ قالوا: بلی»، صد میدان عشق را می‌نمایاند و از غیرتمندان، امداد می‌طلبد تا سینة شرحه‌شرحه از فراق و داغدار خود را طبل مصائب قرار دهند و به گلبانگ عزا و در وزن رثا و از گاهِ بریده شدن کاکل خون‌آلود هابیل وجیه به دست قابیلِ کریه، نوحه‌ها سر دهند و به دستیاری و همدلی، سرسپارِ هابیلیان مظلوم باشند و رخ از قابیلیان مشؤوم برتابند و غمکده‌ای بیارایند که نقل محفلش گلواژه‌های کلامی و چرخش و پویش خدمتگزاران مجلس‌اش گلچرخ رفتاری و تمام نمایش مصیبتش تعزیه یا شبیه‌خوانی باشد و هر دم بیتی نغز بر زبان شاعری عزادار جاری شود که:

این مصیبت چون ندارد انت‌ها
هر چه گویم گفته‌ام از ابتدا

اما تعزیه، فقط نمایش مصیبت نیست؛ بلکه نیایشی است در خور بزرگواران و آنان که نقد «جان» وقف کردند و خیرات باقیاتی جز طریق وصول به حقیقت بر جای نگذاشتند.

تعزیه، شرح ماجرای «وقف خون»، دریادلانی است که قبالة مهر الهی را به خون خود مهر کردند.

تعزیه، طوماری است از وقف‌نامة جسم و پیکر و اوداجِ۱بریدة نیکان و پاکان که کوردلی اشقیا و جبر فرعونیان و شدادان و نمرودیان را جان و جسم خستند و خون حلقِ خود را بر زمین بریان و سوخته از ظلم ظالمان جاری نمودند. پس تعزیه تذکاری از جوشش خون‌های حمرا و رویش گل‌های احمری است که از شاهرگ یحیای حریر حلقوم و حسین علیه‌السلام تشنه جگر ـ و حتی در قلمرو اسطوره از رگ‌های سیاوش گل بدن ـ بر شوره‌زار ظلم‌آباد امیران عهد عتیق و سفیانیانِ سفیه و افراسیابیان کریه ریخته است.

اینجاست که شاعری از مداحان آل‌الله از ولایتی گمنام در شبیه‌نامة سیدالشهدا علیه‌السلام، به زبان حال از سوی زینب کبری سلام الله علیه خطاب به شهید اکبر، حسین جان بر کف و نشسته بر لجۀ۲ خون در گودال قتلگاه و به زیر خنجر بُران شمر بن ذی‌الجوشن می‌گوید:

حیف است خون حلق تو ریزند بر زمین
یحیای من! اجازه که تشتی بیاورم

چه وقفی بالا‌تر از «وقفِ جان و نَفَس» و چه موقوفه‌ای پُر ثمر‌تر از بار درخت معرفت و آگاهی و خودآگاهی و دل‌آگاهی و چه وقفی ارجح‌تر از «وقف قلم» در تحریر زندگینامة قاریان قسم‌نامة نون و القلم! چه وقفی گوارا‌تر از یک «جو» یا یک «شعیر» یا «حبه‌ای» و «پنگانی» ۳ آب از بهر تشنه‌لبان و حک نفرین‌نامه‌ای در حق یزیدیان بر مشربة۴سقایان. که آبی بنوش و لعنت حق بر یزید کن همین تقسیم و تسهیم آب و وقف آن بر تشنه‌لبان با ذکر نام و یاد سالار و سقای تشنه‌لبان ابوالفاضل علیه‌السلام، در واقع از صدقات جاریه و باعث اجر دنیا و آخرت است.

چه وقفی پذیرفته‌تر از قربانی گوسفند نفس به مصداق «ذبح عظیم» در قربانگاه عشق خدا!

آری اسماعیل گلچهره را ابراهیم علیه‌السلام به وقف و نذر جان و پیکر به مذبح حق می‌برد و صاحب کل موقوفات جهان و آن قاضی حاجات، در صحنة آزمون، ابراهیم علیه‌السلام را به ملاطفت و نوازش، پذیرا می‌شود و اسماعیل علیه‌السلام را «ذبیح خدا» می‌خواند۵ و آنگاه ابراهیم علیه‌السلام به وقف دستان خود و به عشق و ایمان کعبه‌ای می‌سازد از بهر وقف و واقف می‌شود از برای عبادتگاهی که از مأذنه‌اش نام خدا برخیزد و از چاه زمزمش آبی به زلالی قطرات اشک چشم بجوشد و در عرفانش، عرفان حاکم باشد و در صفا و مروه، طی طریق الی الحق صورت گیرد و در خلوت‌سرای آن درگاه، گهواره‌ای وقف مولود کعبه، علی اعلی علیه‌السلام آن شیدای حضرت پروردگار شود. الحق بیت‌الاحزان یعقوب علیه‌السلام نیز وقف ایام هجران او در حسرت دیدار یوسف بود و ذوالفقار علی علیه‌السلام وقف راه حق؛ زیرا که آن پل بی‌مثال شمشیر از بهر حقیقت می‌زد و از تظاهر گریزان بود.

پس ذکر مصائب آل‌الله و گریستن بر آنان «بکاء» منفعل نیست و «تعزیه، شرح قیام ظهوری و توصیف شکوفایی و مُردن از «عالم حیوانی و پر کشیدن از جهان خاکی و پران شدن در آسمان عرش الهی و همدمی با کروبیان و همنشینی با ساقی کوثر علی علیه‌السلام و در ‌‌نهایت آشکار ساختن کنز مخفی از زبان اولیاست» و تکیه و حسینیه و عباسیه و زینبیه و جز آن، مأمنی برای تذکار از این خوبان خجسته و محل نفرین بر ستمگران گجسته۶ و ملعون است، از دیدگاه فرهنگ مادی، حریم این تکایا با کل اسباب و اثاث وقف عزاداران می‌باشد و از منظر جامعه‌شناسی تعاون (Sociology of co-operation).

«تکیه شریک»‌ها در ایام عزا، خیمه و خرگاهی برپا می‌سازند و آرام‌آرام به صورت مراسم ادواری، عزاداری بر آل علی علیه‌السلام را در این محنت‌کده‌ها مرسوم می‌دارند. مسلماً برای یادآوری شط فرات و نمایش دریادلی ابوالفاضل علیه‌السلام، تشت‌های پر آب را در گوشه‌ای از تکیه ـ به نماد فرات ـ قرار می‌دهند و عَلَمی به نشان علمداری عباس علیه‌السلام بر ستونی می‌بندند و شمایلی از شهادت هفتاد و دو تن به قلم نگارگری هنرمند، سینة دیواری را در تکیه می‌آراید و منبری که هنرمندی صاحب ذوق یا مؤمنی اهل صفا به عنوان وقف به این بیت‌الحزن تقدیم کرده در گوشة دیگری به چشم می‌خورد. پس تکیه، جایگاه عزاداری و محل اجرای شبیه‌خوانی و مأمن برگزاری مراسم تعزیه است و اثاث‌البیت این مکانِ نظرکرده در روزهای عافیت و به هنگام نیازمندی اهل محل طبق نظر واقف در شادمانی‌های شرعی و عرفی، موجب آسوده‌خیالی مردم می‌‌شود که آری عده‌ای صاحب سخا و فتوت به نیتِ «وقف» این وسایل را آماده کرده‌اند و خیرات باقیات داشته‌اند و مردم محله‌ای را از دریوزگی و تمنا در برابر نااهلان بر حذر داشتند و حال می‌توان به امانت از این اثاث بهره برگرفت و سپس به قدر وسع، به وسایل این الفت‌سرا افزود. در چنین مکانی است که تعزیه اجرا می‌شود و می‌دان‌گاه این تکایا به زیر پای شبیه‌خوانان و ذاکران خبره و ماهر می‌لرزد و این ذاکران و نطاقان، «اجیر شرعی» آقا اباعبدالله علیه‌السلام می‌گردند و به «وقفِ نَفَس» و کلام و گفتار، وقف جان، وقف مال و متاع و... از کاروان سالار کربلا امداد می‌طلبند تا به سیر آفاق و انفس، خود نیز از واقفان خبیر باشند.
اینک با این مقدمه، می‌توان پلی زد از عرفان و ایمان به قلمرو تعزیه یا هنر مقدس شبیه‌خوانی به عنوان: «هنر وقفی ایران» و ظرایف و دقایق این بحث و گفتار را به منقاش دقت برگرفت و توضیح و تفسیری درخور این هنر والا ارائه نمود:

کد مطلب: 485

آدرس مطلب: https://heyatdoc.ir/vdcakmny149na.5k4.html