اسناد هیئت - نوروز از نگاه اسلام/ درسی برای خداشناسی و معادشناسی

نوروز از نگاه اسلام/ درسی برای خداشناسی و معادشناسی

گروه اجتماعی: نوروز با بهار همراه است، بهار درس خداشناسى و معادشناسى و تحول و رشد و تکامل است، اگر انسان‌ها از این طبیعت زیبا درس بیاموزند، در حقیقت اعتقاد به رستاخیز را آموخته‌اند.

عید نوروز از زمان‌های قدیم یکی از دو عید بزرگ ایرانیان بوده است، عید دیگر شانزدهم مهرماه به نام «مهرگان» بوده است. امروزه عید مهرگان از اهمیت چندانی برخوردار نیست. نوروز در روزگار «جمشید» چهارمین پادشاه دوره پیشدادی پدید آمد و در پادشاهی او به‌صورت آئین درآمد.

علی کاظمی در مقدمه ترجمه کتاب سیدعبدالرضا حسینی شهرستانی به نام «نوروز در اسلام» نگاشته است: «با توجه به روایاتی که درباره نوروز رسیده است، معلوم می‌شود، نوروز پیش از اسلام روزی مورد توجه پیامبران و رهبران الهی بوده است و از ابتدا شادی و سروری که در این روز می‌شده است به‌خاطر امور معنوی و حوادث مذهبی که در این روز اتفاق افتاده بوده است، ... ولی همان‌گونه که در اثر مرور زمان بسیاری از واقعیت‌ها وارونه شده و بسیاری از حقایق تحریف گردیده، نوروز هم به‌صورت یک روز ملی و باستانی درآمده، شادی و سرور آن نیز به حساب امور مادی گذاشته شده است».

آداب نوروز
نوروز با بهار همراه است، بهار درس خداشناسى و معادشناسى و تحول و رشد و تکامل است، اگر انسان‌ها از این طبیعت زیبا، درس بیاموزند، در حقیقت اعتقاد به رستاخیز را آموخته‌اند.

در خصوص روز نوروز در روایات مختلف آداب گوناگونی ذکر شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به نماز نافله، یک نماز چهار رکعتی پس از نماز ظهر و عصر روز نوروز، غسل کردن و پوشیدن لباس تمیز و استعمال بوی خوش، ذکر گفتن خصوصاً ذکر «یا ذی‌الجلال و الإکرام»، روزه گرفتن و دعا کردن در لحظه تحویل سال اشاره کرد.

امام صادق(ع) در روایتی در رابطه با نوروز فرموده است: «روز نوروز غسل کن و پاکیزه‌ترین لباس‌هایت را بپوش و خود را با بهترین عطرها خوشبو کن».

همچنین در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «نوروز، روزى است که خداوند از بندگانش پیمان‌هایى گرفت که تنها خداى یکتا را بپرستند و براى او همتا قرار ندهند و ایمان به رسولان و حجت‌هاى خدا و امامان(ع) بیاورند و روزى است که کشتى نوح(ع) بر کوه جودى نشست».

و نیز از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «نوروز همان روزى است که ابراهیم خلیل(ع) بت‌هاى قومش را ـ که در آن روز براى شرکت در مراسم جشن از شهر خارج شده بودند ـ شکست».

همچنین، بنابر همان روایت امام صادق(ع)، حادثه شگفت زنده شدن هزاران نفر از بنى‌اسرائیل قبل از اسلام ـ به فرمان خدا که در آیه ۲۴۳ بقره به آن اشاره شده است ـ در نوروز رخ داده است»

بنا بر روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده است: نوروز روزى است که: جبرئیل بر پیامبر نازل شد، پیامبر(ص)، على(ع) را بر دوش خود گرفت تا بت‌هاى قریش را از بالاى خانه کعبه فرو ریزد. هم‌چنین ابراهیم(ع) در چنین روزى بت‌ها را شکست، پیامبر(ص) به اصحاب خود امر کرد (در روز غدیر خم) با على(ع) به‌عنوان امیرمومنان، بیعت کنند، پیامبر(ص) امام على را به وادى جنیان فرستاد تا از آن‌ها در پذیرش اسلام و پیامبر(ص) بیعت بگیرد.

در چنین روزى بعد از مرگ عثمان براى خلافت حضرت على(ع) بیعتى دوباره شد، در چنین روزى على(ع) در عصر خلافتش در جنگ نهروان بر خوارج پیروز شد و مخدج ذوالثدیه (سردمدار خوارج) را کشت، در چنین روزى قائم ما(عج) و صاحب امر از پرده غیب، آشکار مى‌شود، در چنین روزى قائم(عج) بر دجال(طاغوت خودکامه عصر) پیروز مى‌گردد و او را در میدان کناسه کوفه به دار مى‌کشد.

عید در قرآن
واژه عید در قرآن ‌کریم تنها یک‌بار در آیه ۱۱۴، سوره مائده آمده است.«قالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَةً مِّنکَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ؛ عیسى پسر مریم گفت: بار الها پروردگارا از آسمان خوانى بر ما فرو فرست تا عیدى براى اول و آخر ما باشد و نشانه‏‌اى از جانب تو و ما را روزى ده که تو بهترین روزى‏دهندگانى».

عیسی‌بن‌مریم این دعا را آن هنگام که حورایون به او گفته بودند که ای عیسی ابن مریم، آیا خدای تو می‌تواند برای ما از آسمان مائده فرستد؟ عیسی در پاسخ آنان می‌گوید اگر ایمان آورده‌اید از خدا بترسید و هرگز شک در قدرت خدا و یا شک در اجابت دعای پیغمبر خدا نکنید. حواریون گفتند ما شک نکرده‌ایم، لیکن می‌خواهیم که از آن مائده آسمانی تناول کنیم تا دل‌های ما مطمئن شود و بر یقین ما بیفزاید و تا به راستی عهدهای تو پی بریم و بر آن گواه باشیم.

عید یعنی بازگشتن
عید خود مصدری است مانند عود به‌معنای بازگشتن و به همین مناسبت، سالگردها و یادبودها را عید گویند. البته این نام‌گذاری به یادبودهای خوش و توأم با شادمانی اختصاص دارد.
عید روزی است که در آن سود و منفعتی به‌دست بیاید و در شرع مقدس اسلام، روزهای اضحی و فطر عید نامیده می‌شوند که در عید اضحی قربانی و در عید فطر زکات فطره مطرح است.

هم‌چنین می‌توان گفت، عید آن روزی است که در آن نماز ویژه‌ای برگزار کنند، یا روزی است که مجمعی در آن فراهم آید، و یا آن‌که عید روزی است که خلق از ماتم به شادمانی عود کنند، یا روزی است که زندانیان را از زندان رها کنند و یا کودکان را از مکتب بیرون فرستند، یا روزی است که تفاوتی میان درویش و توان‌گر نباشد، یا آن‌که(عید) روز شریف و ارجمندی می‌تواند باشد.

از آیه «مائده» استفاده می‌شود که حضرت عیسی مسیح(ع) روز نزول مائده را که سالروز وقوع یک معجزه الهی در تاریخ است برای همه انسان‌ها عید قرار داده است، تا این روز آیت و حجتی از جانب خداوند برای مردمان در تمامی اعصار بوده باشد و به میمنت این پدیده پر برکت همه ساله شادمانی و خجستگی آن روز تکرار گردد.

عید روز نزول برکت آسمانی بر حواریون عیسی(ع)
از آنجا که «مائده» به‌معنای خوان پر نعمت، تنها دوبار در سوره مائده آمده است، می‌توان گفت نزول رزق از آسمان به درخواست حضرت عیسی‌مسیح(ع) ویژگی خاصی داشته است که به‌خاطر آن عنوان مائده را به خود گرفته است. بنابراین، عید در این آیه اشاره دارد به نزول یک برکت آسمانی در پوشش طبق یا طبق‌هایی از طعام و خوردنی که می‌تواند تکرار و بازگشت آن روز نیز همان برکات را به همراه داشته باشد و از این جهت، آیت و حجتی دیگر از جانب خداوند متعال برای انسان‌ها و فرصتی دیگر برای ایجاد ارتباط با خدا و ذکر و یاد او در دل‌ها و زبان‌ها بوده باشد.

نوروز از نگاه خیام
حکیم عمر خیام در نوروزنامه(ص ۱۹) درباره نوروز می‌نویسد: «سبب نام نهادن نوروز از آن بوده است که آفتاب در سیصد و شصت و پنج شبانه روز و ربعی به اول دقیقه حمل باز آید و چون جمشید آن روز را دریافت «نوروز» نام نهاد و جشن آیین آورد و پس از آن پادشاهان و دیگر مردمان به او اقتدا کردند چون آن وقت را پادشاهان عجم دریافتند از بهر بزرگداشت آفتاب آن‌را نشانه کردند و آن روز را جشن ساختند و عالمیان را خبر دادند تا همگان آن‌را بدانند و آن تاریخ را نگاه دارند بر پادشاهان واجب است آیین و رسم ملوک را به‌جای آرند از بهر مبارکی و بهر تاریخ و خرمی کردن در اول سال هر که روز نوروز جشن کند و به خرمی پیوندد، تا نوروز دیگر عمر در شادی گذارند و این تجربت را حکما از برای پادشاهان کردند». (خیام نیشابوری، ۱۳۸۲: ۱۹)
از زمان ساسانیان رسم بود که بیست و پنج روز پیش از نوروز بر روی هفت ستون گلی، غلات یا حبوبات می‌کاشتند و هر کدام محصولش خوب می‌شد، باور داشتند که آن محصول در آن سال خوب می‌شود. (مهر، ۱۳۷۴: ۱۸۴-۱۸۷)

سفره هفت سین
پورداود این سفره را همان خوانی می‌داند که موجد خیر و برکت و آب سالی است و برای فروهرهای درگذشتگان می‌‌گستردند، هنوز در ایران در این اوقات خانه می‌آرایند همه جا را پاک می‌‌‌کنند، رخت نو می‌پوشند، بوی خوش بخور می‌دهند، گل و شیرینی و شربت می‌نهند، دعا می‌کنند و نماز می‌گزارند.

همچنین در خوانچه‌ای هفت چیز که اسمشان با حرف سین شروع شده باشد مثل سبزه، سیب، سنجد می‌گذارند، این عدد هفت که از زمان قدیم مقدس بوده به هفت امشاسپندان، بزرگ‌ترین ایزدان آیین مزدیسنا اشاره دارد این رسوم برای این بوده که فروهرهای مقدسان و نام‌داران و درگذشتگان خانواده‌ها که از آسمان فرود می‌آیند و چند روزی به رسم سرکشی در روی زمین می‌گذرانند، از خانه و زندگانی بستگان و از دین‌داری و پرهیزگاری بازماندگان خویش خشنود شوند و از درگاه خداوند خوشی و تندرستی آنان را بخواهند. (پورداوود، ۱۳۵۳: ۳۵۷)
احمد تمیم‌داری در کتاب فرهنگ عامه در خصوص هفت سین چنین آورده است: «در سفره سفید رنگ هفت سین، هفت خوراکی است که با حرف «س» آغاز می‌شود و نماد و شگونی سیر، سرکه، سمنو افزودن بر آن آینه، شمع، ظرفی شیر، ظرفی آب که نارنج در آن است، تخم‌مرغ رنگ کرده، ماهی قرمز در تنگ آب، نان، سبزی، گلاب، گل، سنبل، سکه و کتاب دینی مسلمانان قرآن‌کریم و زرتشتیان، اوستا و ظرفی از دانه‌های حبوبات به نشانه برکت نیز زینت بخش سفره هفت سین است این سفره در بیشتر خانه‌ها تا روز سیزده گسترده است». (تمیم‌داری، ۱۳۹۰: ۲۵۹)

لزوم پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف در نوروز
میلاد بهمئی، دبیر جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، در رابطه با تقارن ایام فاطمیه با نوروز گفت: متأسفانه هر ساله با نزدیک شدن به ایام نوروز بسیاری از خانواده‌ها با تجمل‌گرایی و اسراف به خرید اجناس و کالاهای غیرضروری روی می‌آورند که این رویه نه تنها سرمایه خانواده را به‌جای پس‌انداز به باد می‌دهند؛ بلکه این عمل مغایر با اقتصاد مقاومتی نیز است.

وی افزود: حال که دولت در طول یک‌سال اخیر گام مؤثری را در راستای تحقق اقتصاد مقاومتی برنداشته است، انتظاری که از مردم کشورمان داریم این است که با پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف به بهانه نوروز گام‌های عملی را در راستای تحقق اقتصاد مقاومتی بردارند.

دبیر جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه لرستان با بیان این‌که تغییر دادن بی‌مورد مبلمان خانه‌ها، تغییر خودرو، فرش و لوازم منزل در پایان هر سال همگی مغایر با اقتصاد مقاومتی هستند، گفت: اقتصاد مقاومتی زجر، بدبختی و یا بیچارگی نیست؛ بلکه تاکید آن بر صرفه‌جویی و جلوگیری از اسراف منابع و تولیدات است.

بهمئی با اشاره به این‌که در روزهای پایان سال این زنان و مادران هستند که اصلی‌ترین نقش را برای خرید نیازمندی‌های خانه ایفا می‌کنند، تصریح کرد: انتظاری که از زنان وجود دارد این است که با پرهیز از تجمل‌گرایی و چشم و هم‌چشمی به اقتصاد خانواده خود و اقتصاد کشور کمک کنند.

وی با بیان این‌که این مردم هستند که فشارهای اقتصادی را تحمل می‌کنند، از این‌رو برای کاهش این فشارها خود آن‌ها نیز باید دست به‌کار شوند، افزود: یکی از اقدامات مؤثر مردم این است که برای حمایت از تولید ملی نسبت به خرید کالاها و اجناس ساخت داخل اقدام کنند.

تجمل‌گرایی در ایام نوروز مانع پیشرفت و پیشبرد اقتصاد مقاومتی است
دبیر جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه لرستان با تاکید بر این‌که کشورمان زمانی به عزت می‌رسد که در مسائل اقتصادی به خودکفایی برسیم، گفت: تجمل‌گرایی، اسراف و حیف و میل منابع به‌ویژه در ایام نوروز مانع پیشرفت و پیشبرد اقتصاد مقاومتی است.

بهمئی تصریح کرد: اکنون که دشمنان ما را در محاصره اقتصادی قرار داده‌اند باید فرزند رمضان باشیم و با صبر و شکیبایی ابتدا سختی‌ها را تحمل و پشت سر بگذاریم و سپس به فکر ساخت و استحکام درونی کشور در عرصه اقتصادی باشیم.

وی در پایان گفت: بخشی از عملیاتی کردن اقتصاد مقاومتی نیز در دست دولت است که باید با سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی آن را محقق کند؛ اما متاسفانه تاکنون شاهد تحقق این امر نبوده‌ایم.

حجت‌الاسلام جمال‌الدین حیدری، از کارشناسان و مبلغان دینی طرح آرامش بهاری در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، فصل بهار را فرصتی برای تأمل در مرگ و یاد آخرت دانست و افزود: نو شدن طبیعت و حیات دوباره زمین در فصل بهار پس از رکود و خشکیدگی آن در زمستان یادآور واقعه قیامت و حیات جاودانه انسان پس از مرگ است.
وی اضافه کرد: از منظر قرآن زیبایی طبیعت در فصل بهار، زینت زمین است نه انسان، بلکه زینت انسان به تقوای او است.
این مبلغ دینی با اشاره به فرمایشات نبی مکرم اسلام مبنی بر اینکه در فصل بهار قیامت را یاد کنید، اضافه کرد: سرسبزی و طراوت زمین در فصل بهار برای ما درس است لذا انسان‌ها نیز باید سعی کنند با تقویت اخلاقیات در وجود خود در مسیر رشد و تعالی گام برداشته و دل‌های خود را زنده کنند.
حجت‌الاسلام حیدری با بیان اینکه زیبایی فصل بهار با آداب پسندیده صله رحم، نظافت و سفر دوچندان می‌شود، اذعان کرد: از منظر اسلام بالاترین فلسفه سفر، تازه‌تر شدن و شادابی روح و روان، عبرت پذیری و تقویت معنویت به‌واسطه بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی است.
وی با اشاره به مقام رفیع و ارزشمند فاطمه زهرا(س) خاطرنشان کرد: با اینکه حضرت زهرا(س) در زمان ۱۴۰۰ سال پیش زندگی کرده است ولی سبک زندگی ایشان تا قیامت بهترین الگو و راهگشای تمام انسانها خواهد بود کمااینکه امام زمان(عج) نیز سیره زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) را بهترین الگوی خود می‌داند.
حجت‌الاسلام جمال‌الدین حیدری در رابطه با جنبه‌های برجسته زندگی حضرت زهرا(س) گفت: دفاع از دین و امامت، سبک ندگی و نحوه تربیت فرزند، حجاب و عفاف و آموزش مبانی و احکام دینی به زنان عصر خود که در واقع نمود حضور آگاهانه و به‌موقع ایشان در صحنه‌های اجتماعی است از مهمترین جلوه‌های سبک زندگی فاطمی است که هرکدام سرفصل ویژه و مباحث گسترده‌ای را در خود جای داده است.
این مبلغ دینی در پایان عنوان کرد: حضرت فاطمه زهرا(س) هیچ‌گاه در مقابل انحرافات موجود در جامعه سکوت نکردند بلکه همواره به حضور موثر و مفید در جای لازم به روشنگری و بصیرت‌بخشی به جامعه می‌پرداختند.