عباسعلی کدخدایی:
ستاد «امربهمعروف» موجب تداخل کامل قوای سهگانه است
دین آنلاین , 1 آذر 1393 ساعت 10:44
جامعه:کدخدایی معتقد است یکی از مهمترین ایراداتی که به این طرح گرفته میشود بحث ابهام در تعاریف و گستردهبودن دایره مصادیق آن است. رییس قوهقضاییه هم اتفاقا به همین اشکال طرح اشاره کرده بودند.
جامعه: مجلس به طرحی پرسروصدا ولی با اما و اگرهای بسیار ورود کرد و مصوبه «حمایت از آمرانبهمعروف و ناهیانازمنکر» با همان ابهامات موجود در صحن علنی مجلس در دست بررسی است. ابهامات طرح اما به حدی است که حتی رئیس قوهقضاییه را هم به واکنش واداشته؛ آیتالله آملیلاریجانی درباره ایرادات آن گفته است: «تقنین در این باب نباید سیاسی شود؛ زیرا امربهمعروف و نهیازمنکر یک مقوله شرعی است.
قانوننویسی با عبارت فقها فرق دارد. قانون یک امر واحد برای کل کشور است و باید خیلی روشن و شفاف باشد. ما نباید در قانوننویسی از الفاظ مجمل استفاده کنیم. مثلا وقتی اشرافیگری، بهعنوان یک منکر ذکر شود ممکن است حتی کسی سوار یک پژو شود و بگویند این اشرافیگری است. اگر مسایل ابهامآمیز در این طرح وجود داشته باشد کسی میگوید من امربهمعروف و نهیازمنکر کردهام و دیگری میگوید من اشرافیگری نکردم و این باعث بروز اختلافاتی میشود...» رییس قوهقضاییه به این طرح ایراد شکلی نیز دارد؛ از نگاه او تعیین ستاد امربهمعروف و نهیازمنکر محل ایراد است. به گفته او نمیتوان اختیارت دستگاهها را به یک ستاد داد.
سراغ «عباسعلی کدخدایی» حقوقدان، سخنگو و عضو پیشین شوراینگهبان رفتیم و با او درخصوص این طرح و ایراداتش گفتوگو کردیم. ایراداتی که او به این طرح گرفتهاست تقریبا شبیه همان نکات مورد اشاره رییس قوه قضاست. شاید بتوان خلاصه نگاه «کدخدایی» را به این مصوبه و برخی دیگر از مصوبات در این سخن یافت که میگوید: «وقتی قانونی را با آبوتاب زیاد وضع میکردند فکر میکردند که این قانون در عمل هم به همان شکل قابل اجراست.»
به نظر شما ورود مجلس به چنین طرحی چقدر ضرورت داشت؟
نسبت به اصل طرح به نظرم حتی دیر شده و زمان گذشته است. اصل هشتم قانون اساسی ما اصل امربهمعروف و نهیازمنکر را به عنوان یک اصل اساسی پذیرفته، شاید مجلس کمی در تصویب ضابطهمندی این اصل تاخیر هم داشتهاست. اقدام دیرهنگامی است اما اینکه چگونه باید باشد، باید دربارهاش صحبت کرد.
یکی از مهمترین ایراداتی که به این طرح گرفته میشود بحث ابهام در تعاریف و گستردهبودن دایره مصادیق آن است. رییس قوهقضاییه هم اتفاقا به همین اشکال طرح اشاره کرده بودند.
به هر حال امربهمعروف و نهیازمنکر بهعنوان یکی از اصول اساسی دین ما شناخته میشود. مفاهیم امربهمعروف و نهیازمنکر با توجه به آیات و روایات شاید خیلی پوشیده نباشد. امربهمعروف و نهیازمنکر اصولا یک مبنای عقلانی دارد و هر جامعهای برای حفظ ارزشهای خود از این روش استفاده میکند. حالا در جامعه ما براساس آموزههای دینی اسم آن امربهمعروف ونهیازمنکر است و در جوامع دیگر به شکلهای دیگر.
این اشکالی که در جوامع دیگر میفرمایید، میشود بگویید چه مواردی است. در جوامع دیگر ما به جز مواردی که مشخصا در قوانین آمدهاست و مامور قانون، مجری آن است قانونی برای جلوگیری از تخلف یا رخدادن منکر و ارشادبهمعروف یا عمل درست نداریم؟
ما در حقوق از نظم عمومی صحبت میکنیم، یعنی ساختاری که مورد قبول جامعه است و افراد تکلیف دارند که آن را حفظ کنند. مثلا در فرهنگ رانندگی یک جامعه بوقزدن خیلی مرسوم نیست اما در جامعه دیگری بوقزدن تشویق میشود. ما حتی وقتی که حکومت اسلامی نداشتیم، با توجه به آموزههای دینیمان، اصل امربهمعروف و نهیازمنکر را در جامعه داشتیم، مقصودم این است که اصلی شناخته شده بود. اما شاید در مرزبندی و حیطه آن و فراتر از آن در بحث اجرا ما اقدامات زیادی نکردیم. مثلا اینکه گفته شدهاست که این وظیفه هر فردی است به چه معناست؟ آیا هر فردی میتواند ورود کند؟ یا مراحل پلکانی و اقتضائات و شرایطی دارد؟ ما باید در این چارچوب صحبت کنیم. من فکر میکنم همه قوانین ما در مجلس به نوعی امربهمعروف و نهیازمنکر است؛ مواردی را ممنوع کرده و مواردی را مجاز میداند. یعنی در همه اموری که جامعه و افراد نقشی در آن دارند به نظر من امربهمعروف و نهیازمنکر هم نهفته است. فراتر از آن معتقدم به جای یک قانون خاص باید در همه قوانین بهگونهای موضوع را تفسیر کنیم که بحث امربهمعروف و نهیازمنکر دیده شود. از این منظر شاید من خیلی با نمایندگان مجلس همراهی نکنم.
پس به اعتقاد شما بهتر است که مجلس به جای اینکه طرحی تصویب کند که در آن از حامیان امربهمعروف و ناهیانازمنکر حمایت شده، از خود مقوله امربهمعروف و نهیازمنکر حمایت کند. درست است؟
تا جایی که میدانم انگیزه اصلی بحث حمایت از آمرانبهمعروف و ناهیانازمنکر بود، اما وقتی به کمیسیونهای مجلس رفت توسعه پیدا کرد. چون اصل هشتم قانون اساسی گفتهاست که شرایط را قانون باید معین کند. این اقدام خوبی است اما باید بپذیریم که ابهامات زیادی وجود دارد. لیکن نمیتوان گفت به خاطر ابهاماتش مجلس باید دست نگه دارد.
به نظر میرسد این طرح بیشتر ناظر است بر لزوم امربهمعروف و نهیازمنکر بین خود مردم و تنها یک بند آن به اختصار به این اشاره دارد که این طرح شامل نظارت بر فعالیت مجریان قانون، مسوولان نظام و حاکمیت هم میشود. این درحالی است که برخی فقها یا کارشناسان دینی اصولا اعتقاد دارند اصل امربهمعروف ناظر بر نظارت مردم بر عملکرد حاکمیت بودهاست.
بهطورطبیعی مسوولان دولتی و حاکمیتی همواره مسوولیت و تکالیفی دارند. آنچه مهم است اینکه ما باید بیشتر به فرهنگ امربهمعروف و نهیازمنکر توجه کنیم. زندگی غربی برای هر فرد یک حریم خصوصی تعریف کرده است که هیچ فرد دیگری نتواند نسبت به آن تعرض و دخالت کند. درحالی که ما معتقدیم هر فردی نسبت به فرد دیگر مسوول است اما این مسوولیت، قواعد و ضوابطی دارد. اینطور نیست که من به هر شکل و طریقی با فردی که حس کنم کار خلافی انجام میدهد برخورد کنم. چون از آن طرف هم به آنارشیسم و هرجومرج منجر میشود که قابل کنترل نیست. امربهمعروف و نهیازمنکر بیشتر توصیههای زبانی است که در آموزههای ما هم برآن تاکید شده است. توصیه به تقوا و کار خیر و نهی از کار ناشایست به صورت زبانی، کمترین و پایینترین درجه امربهمعروف و نهیازمنکر است که هر فردی میتواند آن را انجام دهد. اما خب این موضوع درجات دیگری هم دارد. مثلا نهضت امام حسینعلیهالسلام را میتوان در چارچوب امربهمعروف و نهیازمنکر تفسیر کرد. یعنی امام حسین بر خود تکلیف میداند که امربهمعروف و نهیازمنکر کند و مراحلی را طی میکند تا حادثه عاشورا رقم میخورد. آن هم مصداقی است از امربهمعروف. اما در جوامع امروزی باید بیشترین ضابطه و قاعده را برای این اصل داشته باشیم. به این شکل که اگر افرادی در این زمینه اقدام میکنند در شرایط و چارچوب قوانین موضوعه ما باشد و اگر نیست قانون تکلیفش را مشخص کند تا از هرجومرج احتمالی جلوگیری کند. در حوزه جرایم هم ما این مساله را داریم. اگر من بهعنوان شهروند عادی بخواهم ورود دلبخواهانه داشته باشم مورد اعتراض قرار خواهم گرفت. چون ممکن است مسوولیت و توان جلوگیری از جرم را نداشتهباشم. آنچه مهم است اینکه این فرهنگ باید میان مردم جا بیفتد. آنچه ما از قانون مصوب مجلس انتظار داریم این است که راهکار ترویج و توسعه امربهمعروف و نهیازمنکر را پیشبینی کند.
یکی از مهمترین مباحث چالشبرانگیز این طرح، مصادیق امربهمعروف و نهیازمنکر است. آیا اصلا امکان رسیدن به یک توافق روی مصادیق امربهمعروف و نهیازمنکر وجود دارد؟
امکانپذیر هست. من در جریان این کار قرار داشتم و به دوستان مجلس گفتم که از چه روشها و شیوههایی استفاده کنید. اما چون اختلافنظر بین خود نمایندگان وجود داشت، عملی نشد.
میشود به ما بگویید که این روشها چه بود و چرا اعمال نشد؟
چون حریم خصوصی مجلس است، بهتر است ورود نکنیم.
قانونی که روی مصادیقش اینقدر اختلافنظر هست، چطور میتواند کارکرد بیرونی پیدا کند؟
اشکالی ندارد. ما باید تلاش خود را بکنیم. در ارتباط با قوانین دیگر هم این مشکلات هست. مثل قانون تجارت کار مجلس به عنوان گام نخست که ورود به این موضوع بوده، در جای خود خوب است. همین بحثها و نقدها هم میتواند به صیقلدادن طرح کمک کند تا در گام بعدی، قانون بهتری تهیه شود.
یک بخش جنجالبرانگیز این طرح، آنجایی است که حدود حریم خصوصی را تعریف کردهاند. مثلا گفتهاند ورودی آپارتمانها، اتومبیل و بیمارستانها جزو حریم خصوصی نیست و آمربهمعروف و ناهیازمنکر حق ورود دارد. آیا ما در قانون تعریفی از حریم خصوصی داریم؟ اگر نداریم آیا این تعریف مجلس تضییع حقوق افراد نیست؟ و پیشبینی نمیکنید که در این صورت، احتمال نقض حریم افراد و درگیری بین مردم بیشتر شود؟
بهطورکلی در هر زمینهای، قانون باید شفاف باشد که تکلیف منِ شهروند مشخص شود. این انتظار از مجلس هست. ما این ابهامها را در قوانین قبلی هم داشتیم که در اجرا موجب سردرگمی مجریان و مردم شده است. در این طرح هم باید وضعیتها روشنتر شود. ما در قوانین گذشته تعریف مشخصی از حریم خصوصی نداشتهایم. چون این تعریف در جوامع مختلف و شرایط زمانی- مکانی مختلف متفاوت است و باید تعریف شود. قطعا حریم خصوصی باید امن باشد و کسی حق تعرض به آن را ندارد ولی اینها به نظر من باید مشخص شود. در مجموع، وقتی طرح را دیدم به طراحان هم گفتم با این بندهایی که نوشتهاید شاید مشکل امربهمعروف و نیازی که ما به موجب اصل هشتم به این قانون داریم، برطرف نشود. فضای مجلس هم سیاسیاست و نظرات مختلف در کمیسیونهای مختلف مطرح میشود و وقتی هم که به صحن میآید، این اختلافات تشدید میشود. به نظر میرسید که دوستان ما در مجلس میتوانستند طرح جامعتری ارایه کنند که ابهامات برطرف شود.
این طرح آنقدر گسترده و باز نوشته شده است که راه هر سوءاستفاده و جرمی را باز میگذارد. به عنوان مثال ممکن است فردی به قصد دزدی اما با پوشش آمربهمعروف و ناهیازمنکر قصد ورود به جایی را داشته باشد ولی فرد مقابل حتی اگر هم به او مشکوک شود از ترس مجازاتی که قانون برای افرادی که در برابر آمرینبهمعروف و ناهیانازمنکر ایستادگی میکنند در نظر گرفته است، با او مقابله نکند و اجازه ورود بدهد. به نظر میرسد که مجلس اصلا به چنین مسایلی توجه نکردهاست. مثلا ما موارد زیادی داریم که فرد در پوشش پلیس یا مامور آب یا... دزدی و سرقت و قتل انجام داده است. حالا با این طرح، امکان سوءاستفاده، چندین برابر میشود.
در ارتباط با همه قوانین امکان سوءاستفاده وجود دارد و صرفا به این طرح اختصاص ندارد اما من هم معتقدم تا جایی که ما میتوانیم باید مصادیق مشخص و عینی باشد یعنی من اگر بخواهم آمربهمعروف باشم باید وظایف قانونیام مشخص باشد.
اما در این طرح اصلا اشارهای به شرایط و وظایف آمربهمعروف و ناهیازمنکر نشده است.
طرح باید نسبت به مخاطب یا فرد موردنظر شرایط روشنی داشته باشد. من تعبیری از مقاممعظمرهبری دیدم که مهمترین وظیفه آحاد جامعه را مواجهه زبانی و توصیه به معروف و نهیازمنکر زبانی دانستهاند. ایشان معتقد بودند که خود این کار در جامعه بازدارنده است. در این طرح جایی برای این مساله در نظر گرفته نشده است.
یعنی به اعتقاد شما بیشتر از اینکه نگاه فرهنگی به قضیه شده باشد، نگاه اجرایی وجود دارد؟
بله طرح امربهمعروف و نهیازمنکر باید درصدد ترویج این امر مقدس باشد و از هرجومرج احتمالی و سوءاستفاده از قانون جلوگیری کند. البته اگر هم این اتفاق بیفتد باید در دادگاه صالحه بررسی شود و قطعا اگر کسی سوءاستفادهکننده باشد مجازات میشود. اینطور نیست که دست افراد در سوءاستفاده باز باشد.
ولی در این قانون اصلا اشارهای به این موضوع نشده است.
ما در قانون بحث دفاع مشروع را داریم. وقتی فرد نتواند کار خود را اثبات کند مجازات میشود و آنجا دیگر بحث امربهمعروف و نهیازمنکر نیست. نکته مهمتر این است که در همان بحث دفاع مشروع، اصلی داریم به نام اصل تناسب که بین دولتها و اشخاص وجود دارد. قطعا من اگر بخواهم یک امربهمعروفی داشته باشم نباید خودم مرتکب منکری بشوم. با رعایت شرایط خاص خود که در آموزههای دینی ما هم آمده است و با رعایت تناسب و اینکه اگر خداینکرده تخلفی صورت گیرد، مرجع نهایی دادگستری است، میشود این احتمالات را کنار گذاشت اما نمیتوان به علت اینکه احتمال سوءاستفاده در آن زیاد است کلا قانون را کنار گذاشت.
ولی وقتی پیشبینی شود که احتمال سوءاستفاده از یک قانون زیاد است آیا این یک هشدار نسبت به ناکارآمدی و مشکلدار بود آن قانون نیست؟
نه. ما نمیگوییم چون احتمال دارد قانون مشکل داشته باشد باید کنار گذاشته شود بلکه میگوییم باید ضوابطش دقیق شود و نظارت مراجع را هم داشته باشد. حالا اگر در اجرا تخلف هم رخ داد باید با آن برخورد شود. نمیتوان گفت که این قانون چون آحاد جامعه را مخاطب خود قرار داده پس احتمال سوءاستفاده از آن هم بیشتر از قوانین دیگر است. هنوز که به اجرا درنیامده است، اگر دچار مشکل شد مجلس مکلف است نسبت به رفع آنها اقدام کند.
در آن بندی که امربهمعروف را شامل نظارت مردم بر کار مسوولان و حاکمان هم میداند آیا میتوان نقش مطبوعات را هم اضافه کرد؟ آیا مطبوعات هم میتوانند به استناد این قانون نقش نظارتی و دیدهبانی خود را گسترده کنند؟ درحالیکه معمولا اعمال این نقش نظارتی برای مطبوعات به شکایتها و برخوردهای قانونی و فراقانونی منجر شدهاست. آیا الان رسانهها میتوانند با استناد به این قانون نوعی مصونیت مثبت برای خود بخرند بدون اینکه نهادی معترض رفتار آنها شود؟
من معتقدم که این وظیفه مطبوعات است؛ مطبوعات ما یکی از ابزارهای امربهمعروف و نهیازمنکر هستند. فرقی نمیکند که من در قامت شخصی مرتکب منکری شوم و شما به من تذکر دهید یا در قامت یک مسوول سیاسی که میخواهید نقدی بر من داشته باشید.
ولی تا به حال این پذیرش و تحمل در ارتباط با مطبوعات، کمتر دیده شده است. آیا این اصل به اعتقاد شما میتواند به کمک مطبوعات بیاید؟ و روزنامهنگاران و رسانهها میتوانند به استناد به همین قانون حمایت از آمرانبهمعروف و ناهیانازمنکر وظیفه ذاتی خود را که تاکنون به دلایل مختلف بر زمین مانده است، انجام دهند؟
بله وظیفه ذاتی مطبوعات این است و آنها ابزار خوبی هستند تا جلو منکرهای بزرگی را که در ظرفیتهای سیاسی رخ میدهد بگیرند و به موجب قانون هم میتوانند این وظیفه خود را انجام دهند.
یکی از ایرادات این طرح، تداخل وظایف قواست و اینکه چطور میشود کار چند وزارتخانه را به یک ستاد سپرد؟
این از اشکالاتی بود که من مکرر به دوستان مجلس گوشزد کردم و قطعا این بخش از طرح با ایراد شورای نگهبان هم مواجه میشود. در شورای نگهبان تفکیکی بین وظایف قضایی، اجرایی و تقنینی ایجاد شدهاست. ستادی که در این طرح پیشبینی شدهاست یک تداخل کامل از قوای سهگانه و درهم است. در نهایت هم مشخص نیست که مسوولیت کار با کیست؟ قوای سهگانه را عضو ستاد کردهاند درحالیکه ممکن است اینها در جلسات ستاد شرکت کنند ولی هرکدام راه خود را بروند. پس نمیتوانند تابع یک وحدت نظر باشند. به نظر من بهتر این بود که وظایف هر سه قوه را در جای خود تبیین و روشن میکردند و مسوولیت هر قوه را به خود آن قوه میدادند. الان این طرح به احتمال زیاد با ایراد شورای نگهبان مواجه میشود و در صورت تصویب هم خیلی در بحث ترویج امربهمعروف و نهیازمنکر موثر نخواهد بود. ما باید به دامنه اختیارات خود قوا مراجعه کنیم و در همان چارچوب، وظایفی را برایشان تدوین کنیم.
در کل به نظر میرسد این طرح، همانگونه که از نامش پیداست، بیش از اینکه بر چگونگی و شکل کار و مصادیقش تمرکز کند، تمرکز خود را به حمایت از مجریان معطوف کرده است. گویا دغدغه طراح، بیشتر مجری این قانون است نه خود قانون. مثلا یک بخش این طرح به مجازات افرادی اشاره دارد که در برابر آمربهمعروف یا ناهیازمنکر به اشکال مختلف از خود مقاومت نشان میدهد. به نظر شما این مجازاتها با توجه به اینکه خود مصادیق، طرح و اثبات آنها محل تردید و ابهام است بیش از اندازه سنگین و شدید نیست؟ آیا اصل تناسب مجازات با جرم، رعایت شده است؟ آیا تعیین حدود مجازات، ورود به کار قوهقضاییه نیست؟
یکی دیگر از اشکالاتی که ما همیشه به دوستان مجلس داشتیم، این بود که وقتی قانونی را با آبوتاب زیاد وضع میکردند فکر میکردند که این قانون در عمل هم به همان شکل قابل اجراست. درحالی که ما باید شرایط سیاسی و اجتماعی، الزامات قانون اساسی و آموزههای دینی خود را در نظر بگیریم و بعد در چارچوب این شرایط قانونی وضع کنیم که قابل اجرا باشد. برخی قوانین ما با وجود اینکه در همین دوره تصویب شدهاند اما متروکهاند چون با شرایط اجتماعی ما منطبق نیستند. پس اجرا هم نشدهاند. قانون باید قابلیت اجرا داشته باشد.
به اعتقاد شما این مصوبه در شورای نگهبان تصویب خواهد شد؟
من نمیخواهم حرفی بزنم که مربوط به جایگاه قبلی من است. اما به طور مشخص درباره همان ستاد و با توجه به شناختی که از شورای نگهبان دارم، به احتمال زیاد با ایراد مواجه خواهد شد. توصیهای که به دوستان نماینده داشتم این بود که شما سعی کنید قانونی تصویب کنید که با کمترین ایراد شورای نگهبان مواجه شود اما گویا خیلی به این توصیه عمل نشده است.
این طرح، در صورت تصویب شورای نگهبان، قابلیت اجرا دارد؟
من نمیخواهم به صورت موردی اظهارنظر کنم. اما بهطورکلی به نظرم نگاه مجلس باید به این موضوع، اصلاح شود. قرار نیست که یک قانون پرسروصدایی تصویب کنیم که در اجرا خیلی ظرفیت اجرایی نداشته باشیم.
کد مطلب: 1407
آدرس مطلب: https://heyatdoc.ir/vdcd.z0f2yt0o5a26y.html