اسناد هیئت - اربعین، صرفاً سرمایة شیعیان نیست

احیا-فرهنگ: حجت‌الاسلام «حمید‌رضا غریب‌رضا»، رئیس مؤسسة گفت‌وگوی دینی، معتقد است که باید به اربعین حسینی از بُعد بین‌المللی به عنوان مدیریت روابط انسانی نگاه کنیم؛ آنچه در این عرصه وجود دارد، تقریب مذاهب و وحدت اسلامی و به دست آوردن تدبیر عقلانی از قرآن و سیرة پیامبر صلی الله علیه و آل و سلم و ائمه علیهم‌السلام برای روابط اجتماعی مسلمانان با اختلافات فکری است. می‌خواهیم در کنار این اختلافات جدی، همزیستی مسالمت‌آمیزی داشته باشیم که اربعین سالار شهیدان این ظرفیت را ایجاد کرده است.

احیا-فرهنگ: متن زیر حاصل گفت‌وگوی انجام‌شده با این فعال فرهنگی در عرصة بین‌المللی است که خدمت‌تان ارائه می‌شود:

حرکت بزرگ شیعی در روز اربعین حسینی از نجف تا کربلا را می‌توان از دو منظر بررسی کرد، هویت آن و دیگری از منظر حوزة ارتباطات و بین‌الملل و تعامل بیرونی و ظرفیت‌های پیش‌رو.

اربعین حسینی بزرگ‌ترین تجمع اعتقادی در جهان و نشان‌دهندة سلوک اجتماعی میلیونی انسان‌ها به سوی خدا و اولیای الهی است. گاهی انسان «چله» می‌گیرد و با اذکاری که از اولیای الهی فرا می‌گیرد به دنبال قرب الی‌الله است که به این کار سلوک فردی گفته می‌‌شود؛ در کنار این سلوک فردی، سلوک اجتماعی وجود دارد که این سلوک در اربعین حسینی علیه‌السلام در مسیر نجف تا کربلا، حرکت میلیونی انسان‌ها برای قرب الی الله برگزار می‌شود. در این راه، این جمعیت میلیونی برای نهادینه کردن سبک زندگی جهادی و قیام لِلله تمرین می‌کنند؛ چرا که حرکت امام حسین علیه‌السلام الگوی شهادت‌طلبی و جهاد با مال و جان در راه خداوند است.

حرکت در این مسیر و قرار گرفتن در آن به اندازه‌ای اهمیت دارد که در گذشته نیز این حرکت با هزینه‌های مادی و جانی انجام می‌پذیرفت.

اربعین صرفاً سرمایة شیعیان نیست

باید بدانیم که اربعین فقط سرمایة اعتقادی و معنوی شیعه نیست؛ درست است که بزرگ‌ترین نمایش اعتقادی ماست که هویت مذهب و مکتب شیعه را به سایر مذاهب و ادیان نشان می‌دهیم؛ ‌ولی فقط متعلق به ما نیست.

اربعین، گنج انسانی است که شیعه آن را پیدا کرده است و باید خمس آن را به انسانیت ادا کند؛ این حق انسان معاصر است که از چرخه‌های خشک مدرنیسم و پست‌مدرنیسم رنج دیده به این گنج رسیده و از آن بهره‌برداری کند و از این زلال معنوی و عرفان و جهاد و حماسه استفاده کند.

اربعین فرصتی است که همراهی با حسین علیه‌السلام در آنجا احساس می‌شود. زمانی که انسان به کربلا نزدیک می‌شود و ورودی‌های امنیتی این شهر را می‌بیند، احساس می‌کند که امام حسین علیه‌السلام خود به استقبال اشخاص آمده است؛ همگان این حق را دارند که این ظرفیت و احساس را بچشند. پیوند با انسان کامل اثر تربیتی بزرگی دارد و می‌تواند انسان را به سوی کمال هدایت کند.

شهید مطهری دربارة نقش عشق در تربیت و تهذیب نفس، بیان می‌دارد که گاهی ما کلی ابزار فلزی مانند میخ و پیچ داریم که زیرِ دست و پا ریخته است؛ ممکن است جمع کردن آنها ساعت‌ها به طول بینجامد؛ ولی با یک آهن‌ربا در چند ثانیه می‌توان همگی را جمع کرد؛ در مسائل اخلاقی و تربیتی نیز این‌گونه است؛ اگر انسان بخواهد به خود برسد و پاکسازی کند؛ اگر دانه به دانه این رذایل اخلاقی را از خود جدا کند، ممکن است عمری به طول بینجامد و شاید به نتیجه هم نرسد؛ ولی زمانی که عشقی در میان باشد، همة آلودگی‌ها را می‌سوزاند و در مدت کوتاهی دل را پاک می‌کند.

در اربعین حسینی و پیاده‌روی از نجف تا کربلا، انسان گام به گام در مسیر بلوغ قرار می‌گیرد، به گونه‌ای که احساس می‌کند از کودکی به سمت دوران بلوغ و پختگی حرکت می‌کند. مسیری که در اربعین حسینی تا کربلا طی می‌کنیم در صورتی که با معرفت باشد و به امام و نقشی که امام می‌تواند در پاک کردن شخص و جامعه ایفا کند، اعتقاد داشته باشیم، به پاکی می‌رسیم.

این احساس برای همة انسان‌‌ها با هر دین و مذهبی قابل فهم می‌باشد؛ چرا که دارای پیام فرادینی و فرامذهبی است. همین که اشخاص دل به این مسیر بسپارند و مقصد اصلی را در نظر داشته باشند،‌ این طهارت را دریافت می‌کنند.

اگر بتوانیم به دنیا نشان دهیم که این مسیر، منبع چه تأثراتی برای تحولات جهانی است و امام حسین علیه‌السلام چه الگو‌هایی برای آنها دارد، ظرفیت بزرگی را پیش‌روی خود، برای اثبات حقانیت تشیع و نشر معارف ناب اهل‌بیت علیهم‌السلام خواهیم داشت.

با این سرمایه چگونه تعامل کنیم؟

وقتی کسی در بازار سرمایه‌ای دارد، باید آن را به کار تبدیل کرده و با تدبیر و بهرة ‌بهینه، سود چند برابر به دست آورد؛ در چنین سرمایه‌گذاری‌هایی به تدبیر انسانی نیاز است. در سرمایه‌های معنوی،‌ بُعد انسانی، برنامه‌ریزی و تلاش نیاز است؛ چرا که مقدمة کار است؛ ولی بعد از عبور از این مقدمات، باید خود را به اصل سرمایه رساند.

در مسیر کربلا نیز این‌گونه است؛‌ پس از اینکه از مقدمات انسانی عبور کردیم، باید خود را به دامن امام حسین علیه‌السلام متصل کنیم تا به رشد برسیم؛ زمانی که انسان به امام حسین علیه‌السلام می‌رسد، این سرمایه است که او را مدیریت می‌کند. درست است که در ابتدای راه مقداری مدیریت و تدبیر انسانی نیاز است؛‌ ولی اینها مقدمه است که به اصل سرمایه دست یابیم. زمانی که انسان به معنای واقعی انسان باشد و در دل خود طهارت ایجاد کند به امام حسین علیه‌السلام وصل می‌‌شود.

فراهم کردن مقدمات

باید به اربعین حسینی از بُعد بین‌المللی به عنوان مدیریت روابط انسانی نگاه کنیم؛ آنچه در این عرصه وجود دارد، تقریب مذاهب و وحدت اسلامی و به دست آوردن تدبیر عقلانی از قرآن و سیرة پیامبر صلی الله علیه و آل و سلم و ائمه علیهم‌السلام برای روابط اجتماعی مسلمانان با اختلافات فکری است. می‌خواهیم در کنار این اختلافات جدی، همزیستی مسالمت‌آمیزی داشته باشیم.

یکی از ابعاد روابط انسانی،‌ ارتباط اجتماعی شیعیان با پیروان مذهب خودمان است. هویت‌هایی داریم که در هم تنیده شده و هویت اجتماعی را تشکیل می‌دهند. ما در ابعاد مختلف دارای هویت هستیم به این معنی که هر شخص دارای هویت انسانی است که در داخل این هویت انسانی، هویت دینی قرار دارد در داخل این هویت دینی نیز هویت مذهبی و در داخل این هویت مذهبی هویت شیعی قرار دارد. باید درون این هویت مذهبی ‌با پیروان مذهب خود روابط درستی داشته باشیم، اختلافات فکری خود را در عرصة اجتماعی نکشانیم و آنها را مدیریت کنیم؛ اربعین حسینی چنین فرصتی فراهم آورده تا به وحدت مذهبی دست یابیم.

درست است که با کشور عراق در هشت سال دفاع مقدس با حاکمیت رژیم بعث در جنگ بودیم که در این جنگ خون‌ها ریخته و جنایت‌ها انجام شد و در سایة آن، زنانی بیوه و فرزندانی یتیم شدند؛ هر چند در موضع دفاع بودیم و برای جنگ خود دلیل شرعی داشتیم و بسیاری از مردم عراق نیز این مسئله را می‌دانستند تا جایی که بسیاری به دلیل خودداری از شرکت در این جنگ کشته یا فراری شدند؛ ولی آثار آن همچنان وجود دارد و چه بخواهیم و چه نخواهیم، رسوبات این ماجرا تا امروز نیز وجود دارد؛ به گونه‌ای که برخی از مردم دو کشور نگاه مثبتی به یکدیگر ندارند و امروز در عراق جنگ عرب و عجم و شیعه و سنی را تبلیغ می‌کنند.

خاطره‌ای از ظرفیت اربعین حسینی برای نزدیکی گفتمان اعتقادی

زمانی که زائران سید‌الشهدا علیه‌السلام در مسیر پیاده‌روی نجف تا کربلا قرار می‌گرفتند، شیعیان عراق می‌آمدند و زائران امام حسین علیه‌السلام را ماساژ می‌دادند تا خستگی راه از تن آنها برطرف شود؛ وقتی آنها مشغول ماساژ ایرانیان بودند، یکی از آنها گفت که اینها ایرانی هستند که پدر تو را کشته‌‌اند، او نیز در جواب گفت: اشکالی ندارد، اینها زائر امام حسین علیه‌السلام هستند. امام حسین علیه‌السلام این الفت و نزدیکی قلوب را فراهم آورده است.

شب دوم که در مسیر پیاده‌روی بودیم، آخر وقت، به یکی از موکب‌ها رفتیم؛ با توجه به اینکه دیر به آنجا رسیدیم، فضای خالی و امکاناتی چون پتو و محل استراحت مناسب وجود نداشت، پتوی نمناکی باقی مانده بود که به دلیل وجود نم و سردی هوا، نتوانستم بخوابم.

در همین وضعیت چند نفر با فاصلة ۲۰ متر از من مشغول بحث و گفت‌وگو بودند. یکی از آنها جوان ایرانی بود که به همراه دوستش که عرب و خوزستانی بود؛ در حال پاسخ دادن به سؤالات آنها دربارة ایران و مردم این کشور بودند؛ در مقابل آنها نیز چند جوان به همراه دو پیرمرد عراقی نشسته بودند که یکی از آنها پای خود را در جنگ تحمیلی از دست داده بود. بحث پیرامون این مسئله بود که چرا شما پول مردم عراق را گرفته‌اید و ماشین‌‌های خراب ایرانی را داده‌اید و ...، من هم که خوابم نمی‌برد به جمع آنها ملحق شدم؛ البته در این مسیر از این گفت‌وگوها که به صورت خودجوش شکل می‌گرفت، فراوان دیده می‌شد.

با زبان عربی دربارة مؤسسه و فعالیت‌های آن توضیحاتی دادم و در ادامة صحبت‌های‌مان به مردم ایران و عراق و روحیات آنان و خاطرات آنان از ایران و ... پرداختیم. در بحث و گفت‌وگو با آنها مسائلی را باز و نقش ایران در حمایت از عراق را برای آنها تبیین کردیم؛ همچنین دربارة محبت مردم ایران به شیعیان در سراسر جهان و پیرامون شبهات اعتقادی و جرانات سیاسی و اجتماعی عراق و ... سخن گفتیم؛ هر چه مباحث بیشتر می‌شدند ما نیز به یکدیگر نزدیک‌تر می‌شدیم و گویی دیگر انتقادی وجود نداشت. صحبت‌های‌مان دو ساعتی طول کشید که در پایان چند پتو برای‌مان آوردند. فضا به گونه‌ای تغییر یافت که کسی که پای خود را در جنگ ایران و عراق از دست داده بود با ما دوست شد.

شیعیان عراق در ایام اربعین به دو دسته تقسیم می‌شوند عده‌ای تا کربلا پیاده‌روی و عده‌ای از زائران ابا عبد‌الله علیه‌السلام پذیرایی می‌کنند.

بخشی از فعالیت‌مان در این عرصه، آگاهی از ذهنیت مردم عراق نسبت به ایرانی‌هاست. باید بدانیم که ذهنیت مثبت و منفی ملت عراق نسبت به ملت ایران چیست؟ اگر برنامه‌ای برای چند میلیون ایرانی که در این ایام به عراق می‌روند، نداشته باشیم و آنها را به صورت خودجوش رها کنیم به اهداف خود دست نخواهیم یافت. باید از بستری که دین، مذهب تشیع، حرکت عاشورایی امام حسین علیه‌السلام و قداست عاشورا ایجاد کرده است، استفاده کنیم و دست ایرانی و عراقی را در دست یکدیگر بگذاریم و با یکدیگر تعامل کنیم.

در میسر نجف تا کربلا، دعوتی که عراقی‌ها به صورت خالصانه از ایرانی‌ها دارند، بسیاری از ذهنیت‌های بد ایرانی‌ها نسبت به مردم عراق را از بین می‌برد؛ ‌همان‌طور که آنها از ما پذیرایی می‌کنند، ما نیز باید پذیرایی فکری و معرفتی و ابراز مودت خود را از آنها داشته باشیم.

علاوه بر شناخت ذهنیت‌ها میان دو ملت و اصلاح ذهنیت‌های نادرست، باید پاسخ سؤالاتی را که در ذهن ایرانی‌ها و عراقی‌ها وجود دارد، بدهیم و برای گفت‌وگوی واقعی قلب به قلب، اندیشه به اندیشه و چهره به چهره برنامه‌ریزی داشته باشیم.

ما از یک سو حج را داریم که با همۀ مسلمانان ارتباط دارد و شاه‌راه تعامل مسلمین جهان را ایجاد کرده است و از سویی اربعین حسینی علیه‌السلام را داریم که شاه‌راه تعامل با ملیت‌های مختلف شیعه است و باید در این حرکت که در آن با جهان تشیع روبه‌رو هستیم برنامه‌ریزی داشته باشیم.