درس گفتارهایی از زهیر انصاریان

روش شناسی شهید مطهری در تولید علم دینی

تاریخ انتشار : پنجشنبه ۱ آبان ۱۳۹۳ ساعت ۱۴:۲۳

تاریخ و اندیشه:انصاریان استاد دانشگاه می‌گوید: قرآن مملو از گزاره­‌های معرفتی است، اما یک اشتباه بنیادین است که بعضی نظریه‌­پردازان علم دینی ساده‌انگارانه تصور می‌­کنند که اگر خوب قرآن بخوانند، علم تولید می‌شود.

تاریخ و اندیشه:

برای تولید علم، ابتدا باید تاریخ علم را به طور جدی مطالعه کرد؛ به این معنا که ببینیم اندیشمندان چه کرده‌اند تا بتوانیم اندیشه‌هایشان را بازسازی کنیم. یکی از تولید‌کنندگان علم دینی که مغفول مانده، شهید مطهری است. زهیر انصاریان پس از معرفی مفاهیم پایه‌ای در باب تولید علم و معرفت‌شناسی و نقد برخی انحراف‌ها در این باب، به تقسیم‌بندی تولید‌کنندگان علم می‌پردازد و شهید مطهری را به عنوان تولید‌کنندة غیر مؤسس معرفی می‌نماید.

متن پیش رو خلاصه‌ای از جزوۀ «سبیل مطهر» که درسگفتارى است از «زهیر انصاریان» استاد دانشگاه و پژوهشگر در باب روش‌شناسی شهید مطهری در باب تولید علم دینی؛ این درسگفتار حاصل سلسله جلسات سطح سه سیزدهمین دورۀ آموزشى تربیتى «والعصر» است که در تیرماه ۱۳۹۰ برگزار و به همت موسسه سدید تهیه شده است:


برای تولید علم، ابتدا باید تاریخ علم را به طور جدی مطالعه کرد؛ به این معنا که ببینیم اندیشمندان چه کرده­‌اند تا بتوانیم اندیشه‌­هایشان را بازسازی کنیم. این‌که امروزه مجموعه­‌ای التقاطی از سخنان را کنار هم جمع کرده و گمان می­‌کنیم یک علم را تشکیل داده‌­ایم و سپس چند آیة قرآن نیز در کنارش می­‌گذاریم و آن را علم دینی می‌­نامیم، به این دلیل است که این مسیر را طی نکرده‌­ایم.

یکی از تولید­کنندگان علم دینی که مغفول مانده، شهید مطهری است. این توقع که شهید مطهری یک تئوری جامع اقتصادی و مدیریتی یا… ارائه کرده باشد، اشتباه است. از هرکس باید به اندازۀ خودش و در جایگاه خودش توقع داشت.

ما به بررسی دیدگاه شهید مطهری نخواهیم پرداخت، بلکه راجع به شهید مطهری سخن می‌­گوییم. وقتی می‌­گوییم: «شهید مطهری در فلان کتاب دربارة علم دینی چنین فرموده‌­اند» یک جمع‌­بندی می­‌کنیم و نظر شهید مطهری را دربارۀ علم دینی بیان می­‌کنیم، اما اکنون می­‌خواهیم دربارة روش شهید مطهری در تولید علم دینی بحث کنیم.



در این‌جا مقصود از علم، معنایی است که اصطلاح فرنگی آن «دیسیپلین» است. دیسیپلین، رشتۀ علمی است و این‌که در حوزة علوم تجربی، علوم عقلی یا علوم نقلی باشد، تفاوتی ندارد. کسی می‌­تواند مدعی تولید علم باشد که تولیدکنندة این معنا از علم (دیسیپلین) باشد؛ وگرنه در طول تاریخ میلیاردها میلیارد گزارة معرفتی تولید شده است که بعضی از آن‌ها حتی گزاره­‌های بنیادین هستند.

بنابراین کسی می‌­تواند صحبت از تولید علم کند که دیسیپلین داشته باشد. د‌یسیپلین عناصری دارد که عبارتند از: ۱٫ مجموعه‌­ای از مفاهیم ۲٫ ساختار ۳٫ مجموعه‌­ای از گزاره­‌ها ۴٫ روش تولیدی ۵٫ روش داوری. فقدان هر کدام از این مفاهیم، رشتۀ علمی یا علم را بی‌­معنا می‌­کند.


قرآن مملو از گزاره‌های معرفتی است، اما یک اشتباه بسیار بنیادین بعضی نظریه‌­پردازان حوزة علم دینی این است که معنایی را در قرآن، به تنهایی معادل معنایی دیگر می­‌گیرند و ساده‌انگارانه تصور می‌­کنند که اگر خوب قرآن بخوانند، علم تولید می­‌شود.

گاهی در یک دوره‌­ای می‌­بینیم تفاسیر علمی دربارة قرآن به شدت زیاد می­‌شود. این مفسرین، گزاره­‌ها و تک‌­گزاره­‌ها را در نظر می‌­گیرند و به این دلیل که ساختار ندارند و قرآن به خودی خود ساختارهای تحمیلی ما را ندارد، مجبور هستند مدام گزاره‌­ها را با قرآن تطبیق دهند.


این‌که صرفاً گزاره‌­ای را علمی بگوییم یا در مقاله‌­ای به چند گزارۀ علمی اشاره کنیم، نظریۀ علمی نیست. نظریۀ علمی، صرفاً چند گزاره نیست، بلکه ساختاری دارد که در این ساختار، مجموعه‌­ای از گزاره‌ها به شکل شبکه­‌ای وجود دارند و با هم مرتبط هستند.

ساختار، متشکل از از گزاره‌­های مبنایی و بنایی یا به اصطلاح، روساخت و زیرساخت است. بعضی از گزاره‌­ها زیرساختی‌اند که مبنایی‌­تر از گزاره­‌های روبنایی‌اند. ارتباط این روساخت و زیرساخت، به وسیلۀ روش تولیدی انجام می‌­گیرد. اندیشة شهید مطهری نیز همین روش را پیاده می­‌کند و حرکت از زیرساخت­‌ها به سمت روساخت­‌ها توسط روش‌­های تولیدی صورت می­‌گیرد.

نکتة مهم این است که گزاره‌­های زیرساختی نباید با هم در تناقض باشند یا گزاره‌­های روساختی، بدون گزارة زیرساختی نباید باشند. تا زمانی که یک دانشمند نتواند اندیشة روساختی خویش را مبتنی بر زیرساخت‌­های اندیشه‌اش بکند، نمی‌­توان او را تولیدکنندة علم نامید.


تا این‌جا بیان شد که ساختار، عبارت است از ترکیب روساخت­‌ها و زیرساخت­‌ها به روش تولیدی و چیدمان و ترتیب خاص گزاره­‌ها نسبت به یکدیگر. مفاهیم، عناصر تشکیل­‌دهندة این گزاره­­‌ها در یک شبکه هستند. در واقع، گزاره­‌ها بر اثر ارتباط و نسبت مفاهیم، ارتباط زیر­ساختی و روساختی با یکدیگر دارند.

در هر دانشی ممکن است گزاره­‌ها موضوعات مختلفی داشته باشند و حولِ یک موضوع جمع شوند. شهید مطهری­ معتقد است این نوع گزاره‌­ها حداقل بخشی از دانش‌­ها هستند. در گزاره­‌های روساختی هر قدر به روساخت‌­ها نزدیک‌­تر می­‌شویم، موضوع محدودتر و از موضوع دانش بنیادینِ ما دورتر می­‌شود.


امثال شهید مطهری معتقدند موضوع علم فلسفه، زیرساختی‌­ترین دانش است و اثبات مبادی علوم در این علم اتفاق می­‌افتد. گزاره­‌هایی که به «موجود بما هوَ وجود» باز می­‌گردند، گزاره­‌های زیر ساختی‌­تر خواهند بود. به عنوان مثال، موضوع علم فیزیک «موجود بِما هُو جِسم» است. بنابراین، اگر قرار باشد فیزیک اسلامی شکل گیرد، باید در مبادی آن، مفاهیم اسلامی را وارد کرد.


کسانی که در حوزة معرفت کار می­‌کنند، سه دسته هستند. ۹۷ درصد، آموزگار علم­‌اند، دو درصد حاشیه­‌نگار علم­ و یک درصد نیز به سختی تولید­کنند­ة علم هستند. تولیدکنندگان نیز دو دسته‌­اند: تولیدکنندگان مؤسس و غیر مؤسس.

تولیدکنندة مؤسس، کسی است که اولاً مفاهیم و گزاره­‌های نو تولید می­‌کند -که این گزاره‌­ها هم زیرساختی و هم روساختی هستند- ثانیاً تولیدکنندة روش جدید نیز می‌­باشد. به عنوان مثال شهید مطهری تولیدکنندة غیر مؤسس است، اما ملاصدرا یک تولیدکنندة مؤسس است، زیرا مفاهیم، گزاره‌­های زیرساختی و روساختی، ساختارها و روش­های جدیدی را ارائه می­‌دهد.

بنابراین یک فیلسوف غیر مؤسس مانند شهید مطهری، تولیدکنندة غیر مؤسس است، زیرا از زیرساختارهای فلسفة ملاصدرا بهره می­‌گیرد، اما در روساخت و مفاهیم و گزاره‌­های روبنایی، تولید هم دارد.