اتفاقاتی که هیئت را شور انگیز می‌کند

یک مداحی موثر

ناهید باباشاهی

تاریخ انتشار : شنبه ۱۲ مهر ۱۳۹۳ ساعت ۱۴:۴۵

مداحی به عنوان یک هنر بومی که در کشور ما قدمتی دیرینه دارد شناخته شده است. این هنر در طول زمان ها با تغییر ادبیات و نوع گویش مردم دچار تغییرات مختلفی در بدنه جسمی خود از حیث گزینش کلمات و ادبیات و حتی لحن و آهنگ کلام شده است، اما آنچه که بدیهی است این است که در همه اعصار مدح ستودنی دارای ویژگی های روحانی ثابتی است که فطرت انسان در هنگام مواجهه با آن خودبه خود واکنش مطلوب نشان می دهند و گاه آنچنان اثر القایی دارد که می تواند تغییرات بنیادی در نوع زندگانی فرد ایجاد کند. در این نوشتار برآنیم که اصول ثابتی که یک مداحی را به عنوان مداحی ماندگار که حقیقتا بر مخاطب اثر مطلوب دارد را شناسایی کنیم.

بستری که مداح از آن برای تولید اثر خود استفاده می کند کلمات است. هر مدحی به علت چینش منظم کلمات و لحنی که بر آن به عنوان آهنگ کلام حاکم است خود به خود دارای تاثیر بر مخاطب است. در این بین هر یک از کلمات دارای اثرات القایی مثبت و منفی ای هستند. مثلا کلماتی مثل عطر، امام، روحانی اینها کلماتی هستند که خود به خود در ذهن القای معنایی مثبت می کنند اما گاهی کلمات مثبت هستند اما نوع چینش آن طوری است که آن کلمات القای معنای منفی ای می کنند مانند این حالت؛ حال همه ما خوب است اما تو باور نکن! همان طور که می بینیم نوع الفتی که ما در بین کلمات ایجاد می کنیم می تواند غرض مطلوبی را به غرضی نامطلوب تبدیل کند.
اینکه یک جمله با لحن پرسشی ادا شود یا خبری هم به نوبه خود انگیزش های مختلفی را در مخاطب ایجاد می کند. نوعا جملات پرسشی در صورتی که نقطه نیاز مخاطب باشد باعث فهم درونی در مخاطب می شود و او از دورن خود به سوال پاسخ می دهد و حقیقت در پس سوال را متوجه می شود مانند مسلمانی و دروغ؟!
بنابراین تاکنون روی سه عامل تاکید شد: کلمات و نوع تالیف آنها و ساختار ادبی جمله .
حال در مرحله ای هستیم که محصول آماده ارائه است. در مرحله ارائه، لحن کلام و صوت مداح جایگاه ویژه ای دارد. هر موسیقی اثر القایی منحصر به خود را دارد و برای یک مدح عرفانی نمی توان از آهنگ با ضرب تند و ضربان دار استفاده کرد که القای اضطراب می کند بلکه متناسب با نوع کلمات و الفت آنها باید نوع آهنگ را انتخاب کرد.
همه این موارد در نهایت متوجه بدنه جسمی یک اثر مدح گونه است اما در بطن این اثر، محتوایی نهفته است که این محتوا به شکل موثر می تواند القائات روحانی در جان مخاطب داشته باشد و از ثبات لازم و ماندگاری در زمان ها برخودار شود. روح حاکم بر مدح باید غرض والای انسانی ای داشته باشد تا در مخاطب خود رشد لازم را القا کند، مدحی که افق والا را برای او ترسیم کند و او را به کسانی که مدح می کند نزدیک کند. نوع اثری که از یک مدح انتظار می رود انتظار ابلاغ یک پیام مهم است نه هر پیامی که برآمده از دل بدون معیار کردن آن با حقیقت باشد، در ادبیات مداحان به چنین حالتی وجود" شعور در متن ادبی" اطلاق می شود چرا که مدح علاوه بر برانگیختن شور در مخاطب باید شعور او را نیز توأمان برانگیزد و افق نگاه او را به وسعت وجودی خود در سطح بالاتر ارتقا دهد درغیر این صورت از یک اثر به نحو مطلوب استفاده نشده، بنابراین حق مطلب ادا نشده است. این در حالی است که ما در عصر علم و شعور محتوایی هستیم و همه انسان ها در سن و سال انسانی به سر میبرند که در مواجهه با هر اثری فطرتا روح حاکم بر آن را نیز مورد جستجو قرار می دهند تا آنها را به سطح بالاتری از رشد دلالت دهد . با این دید گزینش نوع محتوایی که برای تولید اثری مدح گونه به کار می رود اهمیت ویژه می یابد.
برای اینکه یک متن محتوایی قوی به متن ادبی برای مدح تبدیل شود نیاز به تبدیل دارد که در صورت ذائقه مناسب نویسنده این اتفاق می افتد و این جاری نمی شود مگر اینکه نویسنده این ادبیات از طهارت لازم برای جاری شدن این ادبیات طاهر که قدرت شستشوی جان ها را داشته باشد برخوردار باشد و بی تردید یک اثر ماندگار در ابتدای امر خود نویسنده را تحت تاثیر خود قرارمی دهد.بنابراین عجیب نیست که به یک مداح اهل بیت گفته شود برای شعرش با وضو به این کار بپردازد چون عملی مانند وضو با ساختار ویژه ای که دارد به نوعی این بستر طاهر را در فرد مهیا می کند تا کلمات طاهر با الفتی موثر در جانش جاری شود. یکی از بهترین منابع برای رجوع اهل ادب برای تولید مدح، کلام خداوند و سوره های قرآن است. هر یک از سوره های قرآن دارای سیاقی ادبی خاص است که می توان با نگاه تدبری به آنها به عمق مفهوم کلمات آن پی برد و از آنها برای تولید اثر ماندگاراستفاده کرد. هر سوره ای دارای غرضی ارزشمند در بطن خود است که تنها در صورت تفکر، تعقل و برخورداری از نگاه تدبری می توان به آن پی برد که انشاالله در ادامه به توضیح این نگاه خواهیم پرداخت. برای نمونه یک اثر مداحی ماندگار را برای بررسی ویژگی هایی که مطرح شد معرفی می کنم:
علي اي هماي رحمت تو چه آيتي خدا را
که به ماسوا فکندي همه سايه‌ي هما را
دل اگر خداشناسي همه در رخ علي بين
به علي شناختم به خدا قسم خدا را
به خدا که در دو عالم اثر از فنا نماند
چو علي گرفته باشد سر چشمه‌ي بقا را
مگر اي سحاب رحمت تو بباري ارنه دوزخ
به شرار قهر سوزد همه جان ماسوا را
برو اي گداي مسکين در خانه‌ي علي زن
که نگين پادشاهي دهد از کرم گدا را
بجز از علي که گويد به پسر که قاتل من
چو اسير تست اکنون به اسير کن مدارا
بجز از علي که آرد پسري ابوالعجائب
که علم کند به عالم شهداي کربلا را
چو به دوست عهد بندد ز ميان پاکبازان
چو علي که ميتواند که بسر برد وفا را
نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت
متحيرم چه نامم شه ملک لافتي را
بدو چشم خون فشانم هله اي نسيم رحمت
که ز کوي او غباري به من آر توتيا را
به اميد آن که شايد برسد به خاک پايت
چه پيامها سپردم همه سوز دل صبا را
چو تويي قضاي گردان به دعاي مستمندان
که ز جان ما بگردان ره آفت قضا را
چه زنم چوناي هردم ز نواي شوق او دم
که لسان غيب خوشتر بنوازد اين نوا را