اوج هنر ایرانی در قرآن نفیس و مطلای قجری/ استفاده از ۶۰۰ تذهیب متفاوت

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۳۱ تير ۱۳۹۴ ساعت ۰۸:۵۸

گروه ادب: قرآن نفیس و مطلای دوره قاجار که در آن ۶۰۰ تذهیب متفاوت به کار رفته است، اوج هنر ایرانی را به رخ جهانیان می‌کشد.

قرآن نفیسی که به خط مرحوم زین‌العابدین قزوینی بوده و هم اکنون در کتابخانه ملی ایران آرام گرفته است، مربوط به دوره فتحعلی شاه قاجار است و اواخر دوره پهلوی در خاندان قاجار دست به دست می‌چرخد و به دست فردی می‌افتد که تلاش داشته آن را در ایران نگهداری کند و با وجود درخواست‌های فراوان در خارج از کشور، آن هم به قیمت‌های گزاف، باز هم این فرد راضی نمی‌شود آن را از ایران خارج کند و این قرآن نفیس را به قیمت ۶۶۰ میلیون تومان در سال ۱۳۸۷ به کتابخانه ملی فروخته و واگذار می‌کند.

فتحعلی‌شاه پیش از مرگش، این نسخه را به یکی از نوادگان دختری خود می‌بخشد و در سال ۱۲۵۰ یا ۱۲۵۱ قمری ادیب برومند آن را از نوادگان فتحعلی شاه، خریداری می‌کند که بعدها این قرآن شهرت جهانی یافت.

سال کتابت این قرآن نفیس به سال ۱۲۱۹ قمری برمی‌گردد یعنی ۲۱۶ سال پیش؛ که در شهر شیراز کار شده و ۳۵ استاد هنرمند و نگارگر در مدت ۸ تا ۱۰ سال بر روی آن کار کرده‌اند.

این اثر هنری بسیار نفیس دارای ۵۴۷ صفحه است که هر صفحه دارای تذهیب بوده و ۶۰۰ تذهیب و تشعیر دارد، یعنی در هر صفحه یک تذهیب مجزا به کار رفته و هر مکتب تذهیبی که در ایران وجود داشته در این قرآن به کار رفته و آن را تبدیل به اثری منحصر به فرد کرده است.

این قرآن دارای جلد لاکی روغنی بوده و جلدساز آن محمد زمان از جلدسازان برتر است و تاریخی که بر روی جلد درج شده، سال ۱۲۲۲ قمری را نشان می‌دهد.

خط نسخ جلدی به قلم سیاهی، کاغذ سپاهانی ضخیم و آهار مهره، مذهّب، مرصّع و مجدول با همه عناصر کتاب‌آرایی ایرانی و عثمانی عصر قاجار، همراه با رنگه‌نویسی و حواشی تشعیری، ابری‌سازی، طلااندازی در فواصل سطور، سر سوره‌ها مذهّب و مرصّع با بوم لاجورد، شنگرف و عناوین به قلم زر و ... از ویژگی‌های دیگر این اثر است.

نقش مُهر با کتیبه «ناصرالدین شاه قاجار» در سال ۱۲۷۰ قمری به نشانه ورود نسخه، به کتابخانه شاه قاجار همراه با تزئینات اسلیمی نیز در این اثر نفیس دیده می‌شود.

در تذهیب این قرآن نفیس قزوینی از ۴ کیلو طلای ناب و سنگ‌های قیمتی و کانی استفاده شده است، همچنین مروارید و اشرفی نیز در این اثر به کار رفته است و آنچه از طلای ناب و سنگ‌های قیمتی در این قرآن استفاده شده، صفحه‌ای نیست که از طلا و سنگ‌های ارزشمند نباشد و نحوه کار این گونه بوده که سنگ‌های کانی را تبدیل به پودر کرده و آن را با رنگ مخلوط می‌کردند و سپس طی مراحل بعدی از آن در تذهیب بهره می‌گرفتند و این امر سبب شده با وجود گذشت دو سده از نگارش این کار، هنوز همان درخشندگی در رنگ‌ها به چشم می‌خورد.

همانند این قرآن نفیس در تاریخ نوشته نشده و به دلیل همین ویژگی‌های مهم است که آوازه جهانی دارد و قبل از خریداری کتابخانه ملی، از کشورهای عربستان و انگلستان مشتریانی داشته است.

کاتب قزوینی که بود؟

از استادان خط نسخ و کاتب مخصوص فتحعلی شاه که در اقامت این پادشاه در شیراز به دربار او راه یافت و آثاری از ۱۲۱۳ تا ۱۲۴۷ قمری از او به یادگار مانده و لقبش معجزنگار و ملقب به مفتخر بوده است.